Ít ai ngờ một giải đấu từng bị nhiều liên đoàn lớn ngó lơ lại thành ra thứ mà cả châu Âu chờ đợi mỗi bốn năm. Câu chuyện của EURO bắt đầu khá khiêm tốn.
1960: bốn đội, một nước chủ nhà
Kỳ đầu tiên diễn ra tại Pháp năm 1960, khi đó mang tên Cúp các quốc gia châu Âu. Vòng chung kết chỉ có bốn đội. Các trận vòng loại đá theo thể thức lượt đi lượt về, rồi bốn cái tên còn lại mới tụ về nước chủ nhà để đá bán kết và chung kết. Liên Xô là đội nâng cúp. Với một giải đấu mới toanh, chừng đó đã đủ để UEFA tin rằng ý tưởng này sống được.
Tên gọi giải vô địch châu Âu chỉ xuất hiện từ kỳ 1968.
Bốn năm sau kỳ đầu, Tây Ban Nha vừa đăng cai vừa vô địch năm 1964. Đó là danh hiệu đầu tiên của họ, và cũng là danh hiệu cô độc trong suốt hơn bốn mươi năm sau đó.
Từ 4 lên 8, rồi 16 đội
Mô hình bốn đội tồn tại khá lâu. Đến năm 1980, vòng chung kết được nâng lên 8 đội, có vòng bảng hẳn hoi thay vì chỉ có vài trận loại trực tiếp ở nước chủ nhà.
Mốc lớn tiếp theo là năm 1996. Anh đăng cai, và lần đầu tiên có 16 đội góp mặt ở vòng chung kết. Số trận tăng, số quốc gia có cơ hội dự giải cũng tăng theo, nhất là sau khi bản đồ châu Âu đổi khác vào đầu thập niên 1990 và hàng loạt liên đoàn mới ra đời.
Chính giai đoạn này sinh ra vài câu chuyện mà người hâm mộ kể mãi. Đan Mạch năm 1992 được gọi vào thay Nam Tư ngay sát giải, rồi đi đến chức vô địch. Hy Lạp năm 2004 tại Bồ Đào Nha cũng vậy: gần như không ai đặt họ vào nhóm ứng viên, thế mà họ là đội cuối cùng còn đứng vững. Bóng đá cần những chuyện như thế.
2008, 2012 và thời của Tây Ban Nha
Tây Ban Nha vô địch năm 2008 tại Áo và Thụy Sĩ, rồi bảo vệ thành công ở kỳ 2012. Kỳ 2012 do Ba Lan và Ukraine đồng tổ chức, cũng là kỳ cuối cùng dùng thể thức 16 đội. Lần đầu tiên một đội giữ được ngôi vô địch châu Âu qua hai kỳ liên tiếp.
Lối chơi chuyền ngắn, giữ bóng lâu của họ thời đó được phân tích không biết bao nhiêu lần. Người thích thì khen là tinh tế. Người không thích thì bảo là chậm. Nhưng danh hiệu thì không ai tranh cãi được.
24 đội từ năm 2016
EURO 2016 ở Pháp mở ra một giai đoạn mới với 24 đội. Thể thức cũng phải đổi theo: sáu bảng, và một số đội xếp thứ ba vẫn được đi tiếp. Nếu bạn mới xem bóng đá và thấy cách tính này hơi rối, có một bài riêng giải thích thể thức EURO 24 đội cho người mới theo từng bước.
Việc mở rộng nhận về cả lời khen lẫn lời chê. Có thêm nhiều quốc gia nhỏ lần đầu được dự giải, điều đó là thật. Đổi lại, vòng bảng có những trận mà cả hai đội đều tính toán khá kỹ trước lượt cuối.
EURO 2020 đá vào năm 2021
Kỳ này kỳ lạ nhất từ trước tới nay. Đại dịch COVID-19 khiến giải bị hoãn một năm, sang mùa hè 2021, nhưng vẫn giữ tên EURO 2020. Thay vì một hay hai nước chủ nhà, các trận đấu được rải ra ở nhiều thành phố thuộc nhiều quốc gia khác nhau. Đội tuyển Ý lên ngôi.
Một giải đấu bị đẩy lùi, nhưng không bị hủy.
EURO 2024 ở Đức
Đức đăng cai EURO 2024, quay về mô hình một nước chủ nhà. Tây Ban Nha vô địch, đưa tổng số danh hiệu châu Âu của họ lên bốn: 1964, 2008, 2012 và 2024. Đó là số lần vô địch nhiều nhất trong lịch sử giải. Đức đứng ngay sau với ba lần.
Với khán giả Việt Nam, kỳ ở Đức có nhiều trận rơi vào giờ khuya. Ai từng thức xem chắc còn nhớ cảm giác mắt nhắm mắt mở đi làm sáng hôm sau. Chúng tôi có ghi lại vài kinh nghiệm xem EURO từ Việt Nam, từ chuyện tính giờ đến chuyện giữ sức.
Kỳ tiếp theo: Anh và Ireland năm 2028
EURO 2028 sẽ do Vương quốc Anh và Cộng hòa Ireland cùng đăng cai. Nghĩa là các trận có thể diễn ra ở Anh, Scotland, xứ Wales, Bắc Ireland và Ireland. Lần gần nhất Anh tổ chức trọn vẹn một kỳ EURO là năm 1996, đúng mốc giải lên 16 đội.
Từ bốn đội năm 1960 đến 24 đội bây giờ, giải đấu đã lớn lên theo đúng nhịp của bóng đá châu Âu. Còn chưa đầy hai năm. Đủ để các đội trẻ kịp trưởng thành, và đủ để người xem bắt đầu tính xem mình sẽ thức bao nhiêu đêm.
